Gmina Sorkwity

Historia

Do początku XIII w z ludu Galindów zamieszkującego obszar obecnej gminy pozostały niedobitki. Datowany od 1226r. podbój Prus przez Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, popularnie zwanym Zakonem Krzyżackim, dokonywał się pod przewodnictwem pruskiego mistrza krajowego Hermana von Balk z udziałem wojsk Konrada księcia Mazowieckiego i licznych krzyżowców z całej Europy. W roku 1255 ziemia Galindów, w dużej części porośnięta puszczą, została nadana przez papieża księciu kujawskiemu Kazimierzowi. Ten zrzekł się Galindii już rok później na rzecz Krzyżaków w zamian za ziemię lubawską. Za okres zajęcia interesującego nas obszaru przyjmuje się czas między 1256, a 1277 r. Ta ostatnia data to czas krwawej bitwy między Krzyżakami, a Jaćwingami nad jeziorem Skomentno w okolicach Ełku. Kronikarz Zakonu Dusburg pod datą 1280 zapisał: "Koniec wojny w Prusach. Początek wojny litewskiej." W tym czasie, na terenie obecnej gminy Sorkwity, ludności pozostało niewiele - nieliczne osady leżały wśród puszczy. Przez półtora wieku nie był to obszar zasiedlany przez Krzyżaków. Granica między Państwem Zakonnym, a Mazowszem została częściowo wytyczona w 1343 r. od źródeł rzeki Wincenty (dopływu Pisy) do Orzysza na podstawie porozumienia między mistrzem Ludolwem Konigiem, a księciem mazowieckim Ziemowitem. Akcja osiedleńcza w kierunku obszaru Wielkich Jezior Mazurskich została podjęta w drugiej połowie XIV w. Ostateczne wytyczenie granic między państwem krzyżackim, a Litwą i Polską nastąpiło w wyniku pokoju nad jeziorem Mełno w 1422 r. Teren gminy należał wówczas do komturii w Baldze i leżał w prokuratorii w Szestnie.

Drugi etap kolonizacji Prus (do pół. XV w), a pierwszy na terenie prokuratorii w Szastnie (w której skład wchodziły ziemie obecnej gminy) charakteryzował się spadkiem imigracji niemieckiej i wykorzystaniem miejscowego elementu osadniczego. Ludność miejscowa asymilowała się w państwie zakonnym. Początkowo istniały jeszcze tradycyjne staropruskie formy osadnicze takie jak Lauks /pole/, czyli związek kilku do kilkunastu gospodarstw. Nie były to jednak wsie w obecnym rozumieniu. Pojedyncze gospodarstwa Kaymys /wieś/ przekształcano w przysiółki lub osady zwartych domów. W późniejszym jednak etapie następowały lokacje na prawie magdeburskim i chełmińskim.
Na terenie prokuratorii szestneńskiej był to czas planowych wyrębów lasów, tworzenia powiązanego systemu osadniczego z wykorzystaniem naturalnych dróg wodnych i tworzonych sztucznie dróg kołowych. Wykształcanie się jednostek osadniczych wiązało się z nadaniami dla dóbr służebnych do 15 łanów ziemi (l łan to 23 do 28 hektarów), po 1415 od 20 do 80 łanów. Wsie czynszowe otrzymywały zróżnicowaną ilość ziemi, na jednego chłopa przypadało od l do 4 łanów, sołtys mógł mieć do 1/10 obszaru przypisanego wsi. Młynarze i karczmarze otrzymywali ok. 2 łanów ziemi. Świadczenia wynikające z nadań to opłaty w formie pieniężnej lub w naturze, służba zbrojna oraz pomoc w budowie, remoncie lub rozbiórce zamków gdziekolwiek Zakon zażądał.

Do 1454r. można uchwycić na omawianym obszarze: Burszewo/osiedle pruskie 1440/, wsie wolnych: Choszczewo/1379/, Jałmuż/1397/, Kozłowo/1388/. Maradki/1391/-lemani, Pustniki/l379/, Rozogi/1388/, Rybno/1391/, Sorkwity/1379/, Stary Gieląd/1379/, Szelągówka/1373/ leman, Warpuny/1373/, Zyndaki/1373/ wsie czynszowe: Miłuki/1379/, karczma Sorkwity/1451/.

W okresie wojny trzynastoletniej /1454-1466/ nastąpiło zahamowanie rozwoju osadnictwa i częściowe zniszczenie już istniejących jednostek. Jednak po ustanowieniu II pokoju toruńskiego rozpoczęła się nowa akcja kolonizacyjna, najpierw z inicjatywy namiestnika Zakonu Krzyżackiego Henryka Reus von Plauen, a następnie komturów balgijskich. Dokonano ponownej lokacji Kozłowa/1483/, powstała karczma w m. Pustnik/1488/, Utworzono również parafie Rybno /XV w./, Sorkwity/1470/ Omawiany okres osadniczy zakończył się wraz z sekularyzacją Prus w 1525 r. Okres nadań krzyżackich następował wówczas na podstawie prawa magdeburskiego i prawa chełmińskiego równocześnie, a w niektórych przypadkach ponawianych zamiennie.

Po zniszczeniach wojny pruskiej nastąpiło przekształcenie państwa zakonnego w świeckie Prusy Książęce (1525-1657).

Po okresie stagnacji nastąpiły nowe nadania i zmiany dotychczasowych. Nowy okres osadniczy określają daty 1525-1568 czyli czas panowania Albrechta von Hohenzollern -Ansbach. Obszar gminy Sorkwity wszedł wówczas w skład starostwa szestneńskiego. Nadania książęce odbywały się bezpośrednio lub w formie sprzedaży za pośrednictwem starostów na prawie magdeburskim. Dobra zakonne stawały się książęcymi. W starostwie szestneńskim utworzono dobra i wsie wolnych: Burszewo/1526/. Wsie czynszowe: Borowe/1548/, Głodowo/1563/. Nadania narzucały świadczenia podobne jak w czasach krzyżackich. Jak wynika z powyższego zestawienia w okresie panowania księcia Albrechta miała miejsce ogólna tendencja rozwoju wsi czynszowych, wiązało się to ze wzrostem demograficznym pierwszych pokoleń osadniczych /drugie i trzecie pokolenie/ i z napływem nowych osadników: Polaków, Litwinów, Rusinów, Niemców itd. Znaczący był też udział migracji wewnętrznej z innych obszarów dawnego państwa zakonnego. W tym czasie interesujący nas obszar nawiedzały zarazy po części wynikające z migracji ludności. Nie wpłynęło to jednak znacząco na sytuację ludnościową.

Kolejny okres osadniczy nastąpił w wyniku przemian od drugiej połowy XVI w do pocz. XVIII w. W tym czasie powstawały dobra szlacheckie: Jędrychowo/1617/ z dóbr sorkwickich, Janowo/1700/ z dóbr Jedrychowa, Kozarek Wielki/1650/, Kozarek Mały/ok. 1700 folwark/, Nibork/1700/, wieś czynszowa: Szymanowo/1577/; wieś mieszana: Gizewo/1573/. W omawianym okresie proces osadniczy wyraźnie osłabł. W latach trzydziestych XVII w. liczba mieszkańców starostwa szestneńskiego była na poziomie ostatnich lat panowania księcia Albrechta. Przyczyniły się do tego zarazy /1620, 1025, 1630/. Największe szkody poczyniła jednak zaraza początku XVIII w. Okres ten można śmiało nazwać czasem spadku demograficznego, a co za tym idzie osadniczego. Pewien wpływ na sytuację miała również ekstensywna, wyjaławiająca ziemię gospodarka rolna.

Jednostki osadnicze powstające do pocz. XVIII w. były oparte o system jezior i cieków wodnych. Od XVI w. wprowadzono oznaczenia granic w formie nasypów, pali lub oznakowań drzew. Na terenie obecnej gminy przeważał typ wsi nazywany ulicówką. Była to forma planowana i wiązała się z regularnym układem pól / niwy-system trójpolowy/. Inny kształt nabrała nieregularnego - wielodrożnicy. Zabudowa była drewniana, kryta strzechą. Wnętrze o jednej izbie i komorze.

Od 1721 r. z inicjatywy króla Fryderyka Wilhelma I rozpoczęła pracę komisja nadzorująca zagospodarowanie kraju jego nową kolonizację. W tych czasach wprowadzono nową miarę gruntów - miarę olecką, która obowiązywała w latach 1722-1750, a przy wymierzaniu królewskich zagród chłopskich stosowano ją jeszcze w 1773 r. Były to działania zmierzające do ożywienia gospodarczego omawianego terenu jak i całych Prus.
Król przywiązywał też wagę do rozwoju szkolnictwa dokonując reformy szkolnictwa elementarnego /Principia Regulativa z 30 lipca 1736 r/,powstał także fundusz Mons Pietatis, z którego środki przeznaczono na uposażenie nauczycieli szkół wiejskich w 1737 r. Powstały wówczas szkoły w miejscowościach: Borowe/l760/, Burszewo/1737/, Giżewo/1760/, Jałmuż/1740/, Jędrychowo/1740/, Kozłowo/1740/, Pustniki /1740/, Rozogi/1740/, Surmówka/1750/, Szymanowo/1760/, Zyndaki/l740/. W 1751 r. wprowadzono reformę administracyjną, dawne starostwa stały się zbyteczne i z ich połączenia powstały powiaty ziemskie. Utworzono duży powiat szestneński. Reformy i wyprowadzanie kraju z kryzysu przerwała wojna siedmioletnia /1756-1763/, która poczyniła kolejne spustoszenia. W 1770 r. utworzono urzędy sądownicze w Giżycku i Ełku dla całego omawianego obszaru. Z końcem XVIII w. nastąpiło wzmocnienie terytorialne Prus kosztem Polski jako wynik rozbiorów /1793 i 1795/. Początek wieku XIX to wojny napoleońskie, które przyniosły ze sobą spustoszenie zasobów żywności, głód i zarazy. Jeszcze w czasie wojen napoleońskich, w wyniku klęski pod Jenak konieczna była gruntowna przebudowa wewnętrzna Prus. Projekt opracowany przez Karla barona vom und zum Steina reformatora Prus zakładał reformę agrarną, ordynację miejską i reorganizację urzędów. Edyktem z 9 października l807 r. zniesiono poddaństwo i umożliwiono zakup ziemi przez mieszczan i chłopów. Celem było uśmierzenie buntów chłopskich, zwłaszcza z końca XVIII w i poprawa efektywności rolnictwa. Prawdziwe uwłaszczenie przyniósł jednak edykt wydany za Hardenberga z 14 września 1811. Uwłaszczenie wprowadzano jednak w życie powoli. Do 1847 co piąty chłop otrzymał ziemię.

Trzecia z reform dotyczyła aparatu państwowego jak również i wojska /16 XII 1808/. Reforma administracyjna z1816 r. dokonała zmian w rozgraniczeniu rejencji królewieckiej i gąbińskiej. Nowy podział na powiaty spowodował włączenie obszaru obecnej gminy Sorkwity w skład powiatu mrągowskiego należącego do rejencji królewieckiej. Podział ten stawał się z wolna podstawą do wyznaczenia granic obwodów kościelnych i okręgów sądowniczych. Zarządzeniem z 1849 r. ustanowiono sąd powiatowy w Mrągowie z sadem domenialnym w Szestnie. Edykt z 11 marca 1812 r. umożliwił Żydom osiedlanie na terenie Prus. Przenikali oni również na wieś.

W początkach wieku powstają dalsze szkoły w miejscowościach: Choszczewo, Pniewo (Stama), Warpuny. Ważnym było podjecie budowy traktów łączących miasta rejencji. Od 1866 r. stopniowo oddawano do użytku sieć kolei żelaznych, interesujący nas obszar otrzymał linię kolejową dopiero w 1899 r. Miało to bezpośredni wpływ na sytuację gospodarczą terenu. Powstanie Rzeszy Niemieckiej /l stycznia 1871/ wpłynęło na rozwój gospodarczy całego powiatu i wyprowadzenie z izolacjonizmu. Dobre połączenia z uprzemysłowionymi landami Rzeszy pozwalały intensyfikować i mechanizować rolnictwo - podstawowe zajęcie na omawianym obszarze. Słabo rozwinięte rzemiosło wspierano produktami przemysłowymi. Ściślejsze kontakty z uprzemysłowionymi landami prowadziły do zmian osadniczych: tworzenia nowych gospodarstw chłopskich, rozwoju sieci osadnictwa kolonijnego. Coraz większego znaczenia nabierała sieć dróg kołowych, proces jej kształtowania trwał jeszcze do I wojny światowej.

Koniec XIX i pocz. XX w. to okres kształtowania się zachowanego do dziś krajobrazu kulturowego obszaru gminy. Wcześniejsze formy ubogiego budownictwa mazurskiego (drewniane i gliniane) zachowały się w formie szczątkowej, wbudowane najczęściej w nowe obiekty lub też, przykryte tynkiem. Pojawiły się dość powszechnie budowle murowane z cegły i kamienia kryte dachówką. W latach 70-tych XIX w. na terenie gminy istniały majątki ziemskie ukształtowane już w pocz. XVII w. stanowiące dobra wolnych i nowe. Do pocz. XX w. powstały jeszcze majątki powyżej 100 ha. /Karczewiec, Kozarek Mały, Tyszkowo (przysiółek Rybna), Pniewo (Stama), Załuki (przys. Sorkwit), Zamkowo (przys. Zyndak)/. Powstawały również wsie: Lesiny (przys. Kozłowa), Załuki (jw.), Słomowo.

Podczas I wojny światowej wojska armii gen. Samsonowa podeszły pod Sorkwity, gdzie w sierpniu 1914 r. spaliły pałac. Nieco później zostały pokonane w bitwie pod Olsztynkiem i wyparte z terenu gminy. Okres międzywojenny do 1933 r. to czas stagnacji i naprawiania szkód z okresu l wojny światowej. Okres istnienia faszystowskich Niemiec nie zaznaczył się zbytnio w krajobrazie kulturowym gminy. Przechodząca przez Mazury ofensywa Armii Czerwonej nie przyczyniła się do odczuwalnych zniszczeń wojennych.

Po drugiej wojnie światowej omawiany teren włączono do woj. olsztyńskiego w ramach pow. Mrągowo. Nastąpiły dewastacje i zniszczenia części opuszczonych siedlisk i domostw. Przekształcenie majątków ziemskich w PGR-y, przyniosło zmianę funkcji dworów i ich powolną dewastację, aż po rozbiórkę (Karczewiec, Kozarek Mały, Pniewo /Stama/). Pojawiły się również nowe osiedla zakłócające charakter krajobrazu.
Od 1975 r. omawiany teren należy do gminy Sorkwity. Po reformie administracyjnej od 1975 do 1998 r. gmina pozostała w granicach woj. olsztyńskiego. Od l stycznia 1999 r. jest w woj. warmińsko-mazurskim.

Wydarzenia historyczne
Na terenie gminy miały miejsce wydarzenia historyczne jedynie o znaczeniu lokalnym. Wśród nich należy wymienić:
• zajęcie ziem Galindów przez wojska krzyżackie i ich kolonizacja w II pół. XIII w.,
• epidemia, która pochłonęła większość mieszkańców w 1710 r.,
• przemarsz wojsk napoleońskich 1812 r.,
• działania wojenne między wojskami niemieckimi i rosyjskimi w 1914 r.

Powrót do góry